België telde sinds 1942 nooit zo weinig geboortes, en er sterven nu meer mensen dan er geboren worden. Bedreigt dat onze pensioenen? Demograaf Jan Van Bavel (KU Leuven) zegt van niet. De officiële cijfers geven hem grotendeels gelijk, met één voorbehoud.

In Frankrijk krijgen 29-jarigen sinds kort een brief van de gezondheidsautoriteiten met de uitnodiging om na te denken over hun kinderwens. De brief maakt deel uit van een 'vruchtbaarheidsplan' met zestien maatregelen van minister van Volksgezondheid Stéphanie Rist, in een land dat in 2025 meer overlijdens (651.000) dan geboortes (645.000) telde, voor het eerst sinds 1945. "Dat net Frankrijk zo'n actie opzet, is best opvallend", zegt Jan Van Bavel, hoogleraar demografie aan de KU Leuven, in een interview dat zijn universiteit publiceerde. "Frankrijk heeft nog altijd zowat het hoogste vruchtbaarheidscijfer van de Europese Unie."

België volgt dezelfde trend. In 2025 telde ons land 108.033 geboortes, nauwelijks minder dan in 2024 (108.150), toen al het laagste aantal sinds 1942. Het totale vruchtbaarheidscijfer, het gemiddelde aantal kinderen per vrouw, zakte volgens de nog voorlopige cijfers van Statbel naar 1,43. In 2010 was dat nog 1,86. En het aantal overlijdens (112.923 in 2025) ligt voor het vierde jaar op rij hoger dan het aantal geboortes.

Voor een lezer van Fediplus dringt de vraag zich op: wie betaalt straks de pensioenen als er te weinig kinderen geboren worden? Van Bavel wuift die vraag weg met een argument over timing. Wij legden zijn uitspraken naast de vooruitzichten van het Federaal Planbureau, de Studiecommissie voor de Vergrijzing, de OESO en de Europese Commissie.

België boven het Europese gemiddelde, maar op de terugweg

Het uitgangspunt is niet typisch Belgisch. "Bijna alle landen in Europa worstelen al enkele decennia met een dalende vruchtbaarheid", herinnert Van Bavel. "Al sinds de jaren '70 zitten we onder het zogenaamde 'vervangingsniveau' van 2,1 kinderen." Volgens Eurostat zakte de Europese Unie in 2024 naar 1,34 kinderen per vrouw, het laagste niveau ooit gemeten. Bulgarije (1,72) en Frankrijk (1,61) bezetten de eerste twee plaatsen, zoals de demograaf stelt. Malta (1,01) en Spanje (1,10) sluiten de rij.

Met 1,44 in 2024 zit België in de bovenste helft van het klassement, op het niveau van Zweden. Achter dat nationale gemiddelde gaan wel duidelijke verschillen schuil. Vlaanderen (1,48) doet het beter dan Wallonië (1,41) en Brussel (1,32), lang het vruchtbaarste gewest van het land en nu het minst vruchtbare. Vrouwen met een buitenlandse nationaliteit krijgen gemiddeld 1,89 kinderen, tegenover 1,33 voor vrouwen met de Belgische nationaliteit. Zonder hen zou België dichter bij Italië komen.

Van Bavel ziet meerdere verklaringen. De eerste is de manier waarop we vandaag de kosten van een gezin inschatten. "Met de levensstandaard die vandaag de culturele norm is, is het heel moeilijk rondkomen met slechts één inkomen", stelt hij. De tweede, volgens hem een van de belangrijkste, is dat het steeds moeilijker wordt om een stabiele relatie op te bouwen, en dat geldt nu ook voor lager opgeleiden. Daarbovenop brokkelt de 'tweekindnorm' af: "Vader of moeder worden blijft iets fundamenteels voor veel mensen, maar met één kind is die wens natuurlijk ook vervuld."

Op één belangrijk punt krijgt hij gelijk van de cijfers. Econoom Philippe Defeyt (Institut pour un développement durable) stelt vast dat vrouwen tussen 1992 en 2010 hun moederschap uitstelden zonder ervan af te zien. Sinds 2010 daalt de vruchtbaarheid rond de leeftijd van 30 jaar, zonder inhaalbeweging op latere leeftijd. Uitstel wordt afstel.

De vergrijzingsschok zit al in de bevolkingspiramide

Dan de pensioenen. Volgens Van Bavel is rekenen op meer geboortes om ze te financieren een denkfout. "Stel nu even dat we iedereen ervan kunnen overtuigen om vanaf nu veel meer kinderen op de wereld te zetten. Vooraleer die nieuwe generatie economisch gaat 'renderen', zal dat ons twintig jaar lang handenvol geld kosten, net in de periode dat de babyboomers hulpbehoevend worden. Dus wie gaat onze pensioenen betalen? Zeker niet die kinderen."

De bevolkingsvooruitzichten bevestigen die timing. Volgens het Federaal Planbureau en Statbel telde België in 2024 28 personen van 67 jaar en ouder per 100 personen van 18 tot 66 jaar. Die afhankelijkheidsratio stijgt tot 37 in 2040 en tot 43 in 2070. Concreet gaan we van ongeveer 3,6 personen op beroepsactieve leeftijd per oudere naar 2,7 in 2040. Bijna twee derde van de stijging valt dus in de komende vijftien jaar. Een kind dat in 2027 geboren wordt, komt pas eind jaren 2040 op de arbeidsmarkt, wanneer het zwaarste van de schok voorbij is.

Die vooruitzichten steunen nochtans op een optimistische hypothese. Het Planbureau rekent op een herstel van de vruchtbaarheid tot 1,6 kinderen per vrouw, terwijl België op 1,43 staat. En de realiteit haalt de prognoses in. In februari 2025 verwachtte het Planbureau een negatief natuurlijk saldo (meer overlijdens dan geboortes) vanaf 2038. Dat saldo is al negatief sinds 2022. In de editie van februari 2026 gaat het Planbureau nu uit van een negatief saldo over de hele periode tot 2080, en schuift het de verhoopte heropleving van de vruchtbaarheid op naar de jaren 2040.

Ook de wetenschappelijke literatuur nuanceert het argument van de demograaf op zeer lange termijn. In een toonaangevende studie in het tijdschrift Science (2014) analyseerden Ronald Lee, Andrew Mason en hun coauteurs de overdrachten tussen generaties in 40 landen. Voor de overheidsfinanciën van rijke landen alleen zou de ideale vruchtbaarheid ongeveer 2,9 kinderen per vrouw bedragen, omdat het grootste deel van de publieke overdrachten naar ouderen gaat. Maar voor de levensstandaard van de bevolking, rekening houdend met wat het kost om kinderen groot te brengen en uit te rusten, ligt het optimum tussen 1,5 en 1,8. De auteurs besluiten dat een vruchtbaarheid van ongeveer 1,6 "op zich geen reden tot bezorgdheid hoeft te zijn". België zit net onder die drempel.

De stelling van Van Bavel klopt dus tot 2050. Na 2060 zou een vruchtbaarheid die blijvend op 1,4 in plaats van 1,6 blijft steken, de pensioenlast uiteindelijk wel verzwaren. De Studiecommissie voor de Vergrijzing erkende dat in 2024 overigens zelf, toen ze de vruchtbaarheidshypothese bijstelde van 1,7 naar 1,6 kinderen per vrouw, wat bijdroeg aan een hogere kostenraming.

De factuur hangt vooral af van de productiviteit

Als het geboortecijfer tot 2050 niet de doorslaggevende hefboom is, wat dan wel? Het jongste verslag van de Studiecommissie voor de Vergrijzing, gepubliceerd in juli 2026 en het eerste dat rekening houdt met de dit jaar gestemde pensioenhervorming, geeft een duidelijk antwoord. De budgettaire kosten van de vergrijzing tussen 2025 en 2070 worden er geraamd op 1,5 procentpunt van het bbp. De gezondheidszorg neemt daarvan het leeuwendeel voor haar rekening (+2,1 procentpunt), de pensioenen slechts +0,7 procentpunt. De hervorming alleen haalt er 1,4 procentpunt af, ongeveer twee derde van de verwachte stijging van de pensioenuitgaven.

Dat resultaat gaat uit van een productiviteitsgroei van gemiddeld 1,1 % per jaar. Bij 0,9 % lopen de kosten van de vergrijzing op tot 3,3 procentpunt van het bbp. Twee tienden van een procentpunt productiviteit per jaar wegen dus zwaarder dan de hele verwachte stijging van de pensioenuitgaven. Econoom Bart Van Craeynest vertaalde die scenario's naar euro van vandaag: de jaarlijkse meerkost van de vergrijzing in 2070 zou in het basisscenario ongeveer 10 miljard euro bedragen, maar 36 miljard als de productiviteit terugvalt op haar gemiddelde van de voorbije 25 jaar (0,7 %), en 56 miljard als ze op haar huidige tempo blijft, rond 0,3 %.

Van Bavel zegt niets anders. "Onze productiviteit hangt lang niet alleen af van het aantal mensen tussen de twintig en de zestig jaar oud. Je moet vooral investeren in de kwaliteit van je werkkrachten, in hun vaardigheden, in het onderwijspeil ook." De Europese Commissie komt in haar vergrijzingsrapport van 2024 tot dezelfde vaststelling: een lagere productiviteit voegt daar tegen 2070 ongeveer een procentpunt van het bbp toe aan de Belgische pensioenuitgaven. Dat rapport, dat dateert van vóór de hervormingen van 2025 en 2026, voorspelde nog een stijging van de pensioenuitgaven met 3,5 procentpunt, een van de sterkste van de Unie.

Werkgelegenheid is de tweede hefboom, en een snellere. De werkzaamheidsgraad van de 20- tot 64-jarigen bedroeg 72,8 % in 2025, met grote verschillen tussen Vlaanderen (77,3 %), Wallonië (67,9 %) en Brussel (63,9 %). Om de federale doelstelling van 80 % te halen, zijn ongeveer 530.000 extra werkenden nodig. Dat komt overeen met vijf jaar geboortes aan het huidige tempo, maar die mensen zijn binnen enkele jaren inzetbaar, niet pas na twintig jaar. De Hoge Raad voor de Werkgelegenheid verwacht voor 2027 echter slechts 73,7 %.

Een financiering die steunt op de zwaarst belaste arbeid van de OESO

Van Bavel pleit ook voor een andere financiering van de sociale zekerheid. "Na de Tweede Wereldoorlog, toen onze welvaartsstaat is ontstaan, hadden we een sterke bevolkingsgroei én een sterke economische groei. [...] Maar vandaag mag die financiering niet meer afhankelijk zijn van een vruchtbaarheidspeil, en van het belasten van arbeid. De financieringsbasis van onze sociale zekerheid moet breder."

Het vertrekpunt klopt. Volgens de OESO bedroeg de Belgische belastingwig (het verschil tussen wat een alleenstaande werknemer zijn werkgever kost en wat hij netto overhoudt) 52,5 % in 2025, de hoogste van de 38 lidstaten, tegenover gemiddeld 35,1 %. De sociale bijdragen van werkgever en werknemer zijn goed voor 32,4 procentpunt daarvan. Wanneer het aandeel werkenden in de bevolking daalt, is het die basis die afkalft.

De Belgische sociale zekerheid leeft echter al lang niet meer alleen van bijdragen. In 2023 ontving het globaal beheer van de RSZ 91,5 miljard euro. De sociale bijdragen leverden daarvan 63,5 %. De alternatieve financiering, afgeroomd van de btw en van de roerende voorheffing en de bedrijfsvoorheffing, leverde 21,1 %, en de staatstoelage 9,1 %.

De verbreding waar Van Bavel voor pleit, is dus al aan de gang: bijna een derde van de inkomsten komt uit belastingen. Blijft de vraag hoe ver die verschuiving moet gaan en op welke grondslag (inkomsten uit kapitaal of consumptie). Fediplus voegt er een hefboom aan toe die niet op dezelfde manier afhangt van de verhouding tussen Belgische werkenden en gepensioneerden: een veralgemeend aanvullend pensioen, gefinancierd via kapitalisatie, met een minimale bijdrage van 3 % van het bruto jaarloon.

Migratie helpt de pensioenen alleen vooruit als ze tot werk leidt

Wie de bevolkingspiramide wil verbouwen, kijkt volgens Van Bavel beter naar de buik ervan dan naar de voet. Hij pleit voor een verstandiger migratiebeleid, gekoppeld aan een inspanning op het vlak van integratie. "Het is ook niet slim om, zoals sommige politici, tegelijkertijd zeggen: 'We gaan minder migranten toelaten' en 'Er moeten meer kinderen komen voor onze pensioenen'."

De bevolkingscijfers geven hem voor de recente periode gelijk. In 2025 was het natuurlijk saldo negatief met 4.890 personen, terwijl het migratiesaldo 47.562 bedroeg. Het is de migratie die de bevolking op 1 januari 2026 op 11.867.634 inwoners bracht. Zijn uitspraak dat de bevolking zonder migratie "al lang gekrompen" was, is daarentegen overdreven: het natuurlijk saldo bleef positief tot 2021.

Migratie lost de vergrijzing daarmee niet op. Al in 2000 toonden de Verenigde Naties aan dat immigratie de bevolking van de Europese Unie kon stabiliseren, maar dat het constant houden van het aantal werkenden per oudere volumes zou vergen die in geen verhouding staan tot wat we in het verleden zagen, aangezien ook migranten ouder worden. Het budgettaire effect hangt vooral af van werk. Een studie van de Nationale Bank uit 2020 schatte dat migranten die in de vijf voorgaande jaren aankwamen het Belgische bbp met 3,5 % hadden opgetrokken, zonder negatief effect op de werkgelegenheid of de lonen van autochtonen. Tegelijk rekende de Bank België tot de slechtste leerlingen van Europa wat de integratie op de arbeidsmarkt betreft.

Die achterstand blijft. Volgens een studie van de Rockwool Foundation Berlin, in juli 2026 overgenomen door Belga, heeft 58,5 % van de personen geboren buiten de Europese Unie in België een job, het laagste cijfer van de 20 onderzochte landen, tegenover gemiddeld 66 %. Bij vrouwen geboren buiten de EU zakt dat cijfer tot 49,5 %. Daar ligt het potentieel. Alleen al het Europese gemiddelde halen, 7,5 procentpunt meer, zou meer en sneller opbrengen dan een stijging van het aantal geboortes.

Geboortepremies en kinderopvang: wat zegt het onderzoek?

Blijft de vraag naar het natalistische beleid zelf. Van Bavel is streng voor Hongarije, dat gezinnen overstelpte met premies en fiscale voordelen. "Orbán heeft daar een smak geld tegenaan gegooid. Of beter: weggegooid, want tenzij zo'n premie echt astronomisch hoog is, weegt ze nooit op tegen de werkelijke kost van een kind."

De Hongaarse evolutie ondersteunt zijn oordeel. Het aantal kinderen per vrouw steeg er van 1,25 in 2010 tot ongeveer 1,6 begin jaren 2020, om daarna terug te vallen tot 1,39 in 2024 en 1,31 in 2025 (voorlopig cijfer), ondanks gezinsuitgaven die op ongeveer 5 % van het bbp worden geraamd. Met zowat 72.000 geboortes was 2025 het zwakste jaar sinds 1949. De literatuur brengt wel een nuance aan. De Hongaarse demografen Zsolt Spéder, Lívia Murinkó en Livia Oláh (Population Studies, 2020) stellen een reëel effect van die steun vast op derde geboortes, al blijft de globale impact beperkt. In Quebec deed een kinderbijslag van tot 8.000 Canadese dollar de vruchtbaarheid in de betrokken gezinnen met 12 % stijgen (Milligan, 2005). Het effect bestaat dus, maar het vergt zeer hoge bedragen voor een bescheiden resultaat. De systematische review van Bergsvik, Fauske en Hart (Population and Development Review, 2021) besluit dat geldelijke overdrachten vooral tijdelijke effecten hebben.

Kinderopvang en ouderschapsverlof behoren in diezelfde review daarentegen tot de maatregelen met het meest consistente effect. In West-Duitsland deed een stijging van de opvangcapaciteit voor kinderen jonger dan drie jaar met tien procentpunt het aantal geboortes met ongeveer 2,8 % toenemen (Bauernschuster, Hener en Rainer, 2016). Van Bavel verwijst in dat verband naar de Scandinavische landen. Dat voorbeeld heeft wel aan kracht ingeboet: in 2024 zakte Finland naar 1,25 kinderen per vrouw en Zweden naar 1,43, zonder dat hun gezinsbeleid werd teruggeschroefd. Onderzoekers van het Max Planck-instituut voor demografisch onderzoek tonen aan dat de Noordse generaties geboren in de jaren 1980 en 1990 in totaal minder kinderen zullen krijgen, en niet alleen later. Het Noordse model verklaart nog altijd het verschil met Zuid-Europa. Het volstaat niet langer om de daling te stoppen.

Klimaatpessimisme, dat Van Bavel zelf onderzoekt, blijft voorlopig een moeilijk meetbare factor. Zijn experiment bij 431 Belgische en Italiaanse studenten (Demographic Research, 2024) toont aan dat alarmerende informatie over het klimaat de uitgesproken kinderwens doet dalen. Het meet geen werkelijke geboortes.

Eerst een maatschappelijke vraag, dan pas een pensioenvraag

Het dalende geboortecijfer is een traag probleem voor de pensioenen, maar een snel probleem voor de prognoses, die telkens opnieuw naar beneden moeten worden bijgesteld. Tot 2050 zouden extra geboortes niets aan de factuur veranderen. Productiviteit en werkzaamheidsgraad wegen veel zwaarder, net als de manier waarop we de sociale zekerheid financieren. Op dat punt heeft Van Bavel gelijk, en politici die beloven de pensioenen te redden via het geboortecijfer, zetten op de verkeerde hefboom in.

Gepensioneerden en toekomstige gepensioneerden hebben wel recht op een duidelijk verhaal over hoe de rekening sluitend werd gemaakt. Als de kosten van de vergrijzing vandaag onder controle lijken, komt dat vooral doordat de pensioenen minder snel zullen stijgen dan de lonen. Volgens de Studiecommissie voor de Vergrijzing zal de verhouding tussen het gemiddelde pensioen en het gemiddelde arbeidsinkomen in 2070 ongeveer 13 % lager liggen dan in 2025. De demografie is er niet op vooruitgegaan.

Wie kinderen wil, aanmoedigen om ze ook te krijgen, blijft een legitiem doel, en betaalbare kinderopvang en een betere combinatie van werk en gezin dragen daartoe bij. Van Bavel gaat verder: "Want zelfs al krijg je je kinderopvang geregeld: waarom zou je kinderen krijgen, als je nauwelijks tijd hebt om ermee bezig te zijn?" Die vraag mag gesteld worden. Ze hoort echter thuis in het gezinsbeleid. Het lot van onze pensioenen wordt elders beslecht.